शब्द:

Simple Meaning:

Mythology / Philosophy / Spiritual:

पौराणिक महत्त्व     वामन अवतार हा लोकस्वामी या नावाचा सर्वात थेट पौराणिक आविष्कार मानला जातो. जेव्हा दैत्यराज बळीने आपल्या दानशूरतेने आणि सामर्थ्याने तिन्ही लोकांवर अधिराज्य मिळवले, तेव्हा विष्णूंनी वामन नावाच्या बटू ब्राह्मणाचे रूप धारण केले आणि फक्त तीन पावलांची भूमी मागितली. दोन पावलांत त्यांनी संपूर्ण पृथ्वी आणि आकाश व्यापले — आणि तिसरे पाऊल बळीच्या मस्तकावर ठेवून सर्व लोकांवरील सार्वभौमत्व पुन्हा प्राप्त केले व बळीला पाताळात स्थान दिले. तिन्ही लोक व्यापणारे विष्णूचे हे त्रिविक्रम स्वरूप म्हणजेच लोकस्वामीचे प्रकट रूप आहे।

आध्यात्मिक आणि वेदान्तिक अर्थ     वेदान्तामध्ये लोकस्वामी या नावाचा अत्यंत गहन अंतर्गत अर्थ आहे: विष्णूचे अधिपत्य हे बाह्य नियंत्रण नसून चेतनेचेच मूलस्वरूप आहे. बृहदारण्यक उपनिषद म्हणते: "सर्वेषां लोकानां पतिः" — तो सर्व लोकांचा स्वामी आहे. अंतर्मनात हे ‘लोक’ म्हणजे चेतनेच्या अवस्था आहेत: जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती — आणि लोकस्वामी स्वरूपातील विष्णू हा त्या तिन्ही अवस्थांमागील तुरीय (चौथी) शाश्वत साक्षी चेतना आहे।

संदर्भ: श्रीमद्भागवतम् ८.१८-२२ (वामन अवतार); भगवद्गीता १०.४२; बृहदारण्यक उपनिषद ४.४.२२; विष्णू पुराण २.३

विवेचन:

अर्थ:

Meaning:

श्लोक - नाम क्रमांक: 750

English Meaning