⬅ Previous श्लोक
Next श्लोक ➡
श्लोक - नाम क्रमांक: 751
शब्द:
Simple Meaning:
त्रि (तीन) + लोक + धृक् (धारण करणारा, पालन करणारा) यापासून; "जो तिन्ही लोकांना धारण आणि पालन करतो" — पृथ्वी (भूलोक), अंतरिक्ष (भुवर्लोक) आणि स्वर्ग (स्वर्लोक) — किंवा कधी कधी संपूर्ण चौदा लोकांचे तीन स्तरांमध्ये केलेले संक्षिप्त रूप: अधोलोक, मध्यलोक आणि उच्चलोक. हे तिन्ही लोक — पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि स्वर्ग — त्याच्या पालनशक्तीमुळेच अस्तित्वात टिकून आहेत।
Mythology / Philosophy / Spiritual:
पौराणिक महत्त्व त्रिविक्रम स्वरूपातील विष्णू (वामन रूपातून वैश्विक विराट स्वरूप धारण करणारे) हे त्रिलोकधृक् या नावाचे सर्वोच्च प्रतीक आहे. आपल्या दैवी विराट शरीराने तिन्ही लोक व्यापून त्यांनी अक्षरशः सर्व लोकांना धारण केले आणि मोजले. अनंतशयन स्वरूपातील विष्णू देखील याचेच प्रतीक आहे — ते आदिशेष या वैश्विक सर्पावर विश्रांती घेतात, ज्याच्या हजार फण्यांवर सर्व लोक स्थित आहेत, आणि विष्णू स्वतः शेषावर विसावून त्यालाही धारण करतात। आध्यात्मिक आणि वेदान्तिक अर्थ भगवद्गीता (१५.१२-१४) मध्ये विष्णूचे त्रिलोकधृक् स्वरूप अत्यंत सुंदररीत्या स्पष्ट केले आहे: "सूर्य, चंद्र आणि अग्नीचे तेज — ते सर्व माझेच तेज आहे असे जाण. पृथ्वीमध्ये प्रवेश करून मी माझ्या शक्तीने सर्व प्राण्यांचे पालन करतो. वैश्वानर अग्नी बनून मी चार प्रकारच्या अन्नाचे पचन करतो." या वैश्विक दैहिकतेमध्ये विष्णू तिन्ही लोकांना बाह्य स्वरूपात धारण करत नाहीत, तर अंतर्मनातून त्यांचे पोषण करतात — संपूर्ण अस्तित्वाला जिवंत आणि कार्यरत ठेवणारी मूलशक्ती तेच आहेत। संदर्भ: भगवद्गीता १५.१२-१४; श्रीमद्भागवतम् ८.२०-२२ (त्रिविक्रम); ऋग्वेद १.२२.१७-२१ (विष्णूची तीन पावले); तैत्तिरीय उपनिषद २.७
विवेचन:
जो तिन्ही लोकांना धारण करून ठेवतो, तो त्रिलोकधृक्. त्याच्या आधाराशिवाय विश्वरचना टिकू शकत नाही. सर्व लोकांच्या स्थैर्याचे अंतिम अधिष्ठान तोच आहे.
अर्थ:
त्रिलोक धारक
English Meaning
Meaning:
Om Trilokadhrishe Namah।